Članak
ČLANCI

Privid cikličnosti

indeks


Prije nekog vremena sam pročitao par teorija koje su govorile o cikličnosti masovnih izumiranja i pokušavale naći uzrok toj cikličnosti. Jasno je zašto bi me takvo nešto zanimalo: naime, ukoliko su izumiranja ciklična, logična pretpostavka glasi da postoji jedinstveni uzrok, odnosno da se mora raditi o nekom dugoperiodnom astronomskom događaju. Pretpostavka o kojoj sam čitao je ona o tome da je Sunce binarna zvijezda, i da je njegov parnjak, prikladno prozvan Nemesis, na eliptičnoj orbiti ekstremnog ekscentriciteta i jako velike udaljenosti. Mehanizam periodičnog masovnog izumiranja kakav ta teorija izlaže sastoji se u osnovi od ideje da Nemesis svakih dvadesetak ili više milijuna godina dolazi u perihel, odnosno točku najbližu Suncu, u kojoj prolazi dovoljno blizu Ooortovom kometskom pojasu da svojim gravitacijskim utjecajem u njega unese poremećaje i pošalje veliki broj kometa prema unutarnjem dijelu Sunčevog sustava. Statistički gledano nešto od toga padne na Zemlju, a zbog očekivane varijabilnosti svojstava objekata iz Oortovog pojasa to "nešto" nije uvijek jednako veliko i opasno, tako da statistika masovnih izumiranja nije baš posve precizna, dakle ponekad padne par komada leda i ne proizvede veći problem, a ponekad padne komad željeza i nikla veličine nekoliko kilometara i uzrokuje izumiranje dinosaura. Tako barem glasi teorija. Pogledajmo, za početak, grafikon na kojem su prikazana masovna izumiranja u zadnjih pola milijarde godina:

Očito je da postoje "šiljci" koji označavaju nagla masovna izumiranja i očito je da postoji dojam cikličnosti, iako ne toliko uvjerljiv da bi silio na prihvaćanje Nemesis hipoteze. Zbog tog razloga sam zaronio malo dublje u materiju i proučio, za početak, konkretna masovna izumiranja i njihove mehanizme.

Zaključak do kojeg sam došao bio je da je cijela priča na kojoj se Nemesis hipoteza temelji potpuno šuplja i da njeni autori naprosto nisu napravili kvalitetno temeljno istraživanje. Naime, od svih navedenih masovnih izumiranja samo dva, P-Tr i K-Pg imaju jasan asteroidni uzrok u vidu velikog udarnog kratera i masovnog vulkanizma na antipodu. Asteroidi doista jesu uzrok dva ogromna šiljka, i, što je najbitnije, asteroid je uzrok najvećeg šiljka, ali nema nikakvih dokaza za cikličnost velikih asteroidnih udara. Jedan je udario prije 250 milijuna godina, drugi prije 65, ali čini se da su to jedini koji su bili u stanju izazvati masovna izumiranja; manjih udara je definitivno bilo, ali iz svega vidljivog se nameće zaključak da asteroidni udar koji nije dovoljno velik da bi izazvao masivni antipodalni vulkanizam naprosto nije dovoljno snažan da bi poremetio išta bitno na Zemlji, i slijedom toga nije u stanju proizvesti masovna izumiranja. Naprosto, činjenica da oba velika izumiranja koja se daju pripisati asteroidnom udaru uključuju simultanu pojavu velikog udarnog kratera i masivnog antipodalnog vulkanizma nameće jasan obrazac.

Što je, dakle, uzrok ostalim izumiranjima? To je točka u kojoj sam se prestao zadovoljavati jednostavnim rješenjima pitanja masovnih izumiranja koja se svode na asteroid koji pobije dinosaure, i pozabavio se proučavanjem mehanizama kretanja i distribucije kontinentalnih ploča, uloge oceanske cirkulacije između ekvatora i polova, te uloge atmosferskih plinova. Rezultati tog proučavanja su vidljivi u mojim prethodnim člancima na tu temu: problem masovnih izumiranja je jako daleko od toga da bi imao jedinstveni uzrok, a cikličnost izumiranja je, čini se, statistički privid, jer govoriti o masovnim izumiranjima bez identificiranja njihovih uzroka ima jednakog smisla kao govoriti o smrtnosti ljudi a da ne ustanovimo jesu li umrli od starosti, bolesti, nasilja ili nesretnog slučaja. Nekim masovnim izumiranjima uzrok su vjerojatno masivna klimatska istitravanja uslijed premještanja kontinentalnih ploča, iz konfiguracije koja je postojala prije završetka zadnje potpune glacijacije, u fazu ravnomjernije distribucije kontinentalnih masa između polova i ekvatora. Nekim masovnim izumiranjima možebitni su uzrok nove bolesti na koje nerazvijeni imuni sustav živih organizama još nije imao odgovor. Nekim izumiranjima uzrok su asteroidni udari, nekima masovni vulkanizam, nekima promjena klime a nekima vjerojatno nasumični kozmički događaji poput eksplozije supernove ili hipernove. Puno toga, zapravo, nije poznato. U svakom slučaju, teorija o masivnom objektu koji svako toliko pobaca asteroide prema unutarnjem Sunčevom sustavu spada više u domenu pogrešne pučke percepcije uzroka masovnih izumiranja nego znanosti. Isto tako, ne postoje dokazi za postojanje dugoperiodnih geoloških ciklusa budući da kretanje tektonskih ploča nije na taj način cikličko, iako su mehanizmi u osnovi predvidljivi i egzaktni. Jedina stvarna ciklična pojava su smjene glacijalnih i interglacijalnih razdoblja unutar Pleistocena, što je geološki novija pojava i posve je objašnjivo time da je količina atmosferskog CO2 pala ispod razine dovoljne za kompenzaciju Milankovićevih ciklusa.

Cikličnost masovnih izumiranja je, dakle, statistički privid, sličan tome da mjerite šiljke masovne smrtnosti ljudi bez bilježenja jesu li oni umrli u prvom svjetskom ratu ili od španjolske gripe.


Danijel Turina


toggle